Efekt pierwszeństwa oznacza wyższe prawdopodobieństwo odtwarzania bodźców czy informacji podanych jako pierwsze. W świetle takiej definicji efekt pierwszeństwa można rozumieć jako lepsze pamiętanie informacji podanej jako pierwszej, nadawanie jej większego znaczenia i traktowanie jako punktu odniesienia dla każdej kolejnej porcji informacji. W opozycji do efektu pierwszeństwa występuje efekt swieżości .

Wyjaśnienie psychologiczne

Psychologia poznawcza tłumaczy mechanizm efektu pierwszeństwa odwołując się do procesu transferu informacji do pamięci długotrwałej oraz do działania tzw. hamowania proaktywnego.

Pamięć długotrwała pozwala przechowywać ogromne ilości informacji od kilku dni do wielu lat. Ta wiedza nie jest bezpośrednio dostępna – aby z niej skorzystać trzeba ją przenieść do pamięci krótkotrwałej. To trochę tak jak z pamięcią w komputerze – na twardym dysku można mieć zapisane mnóstwo informacji, ale nie korzysta się ze wszystkich naraz. Pojemność pamięci długoterminowej jest ogromna, niektórzy uważają nawet że nieograniczona.

Hamowanie proaktywne powoduje, że wcześniej nabyta informacja utrudnia zapamiętanie nowej. Jego działanie jest osłabione kiedy pierwszy przekaz miał miejsce dawno temu i jego treści nie jest już tak dobrze pamiętana. Wówczas bardziej znaczące stają się treści przyswojone ostatnio. 

Życie codzienne

Spróbujmy odszukać przejawy działania efektu pierwszeństwa w codzienności ..
Być może już jako dziecko słyszałeś od rodziców albo kogoś starszego, żeby zrobić dobre wrażenie na nauczycielach na początku roku szkolnego, bo później już można "jechać na opinii" i korzystać z tego wizerunku jaki się wypracowało w pierwszych tygodniach szkoły. Potoczna obserwacja i badania potwierdzają, że nauczyciele są skłonni lepiej oceniać i być bardziej wyrozumiałymi w stosunku do uczniów, których postrzegają jako "lepszych" niż tych uważanych za "słabszych".

  1. A przypominasz sobie jak to było przed pierwszą randką? Prawdopodobne, że będąc wówczas młodym człowiekiem spędziłeś trochę czasu na przygotowaniach do tego wyjątkowego spotkania. Pierwsze wrażenie ma wtedy ogromne znaczenie i choć oczywiście dla rozwoju związku romantycznego potrzeba więcej niż tylko ładnego wyglądu, to najpierw trzeba przejść pozytywnie ten pierwszy etap.
  2. „Ten pierwszy raz”. Prawie każdy bardzo dobrze pamięta swoje pierwsze doświadczenie seksualne. Dotyczy to zwłaszcza kobiet. Ale niezależnie od płci znaczenie inicjacji seksualnej dla późniejszego rozwoju i życia seksualnego ma kolosalne znaczenie. Pozytywne doświadczenie otwiera drogę do dalszej eksploracji w tym obszarze i pełniejszego rozwoju, przykre – może prowadzić do zahamowań, a nawet całkowitej rezygnacji z seksualności. 
    Inny aspekt efektu pierwszeństwa z tego obszaru to męskie pragnienie „bycia pierwszym”...
  3. Świat rozrywki również zna potęgę efektu pierwszeństwa. Ponoć Alfred Hitchcock doceniając jego rolę powiedział : „Film powinien zaczynać się od trzęsienia ziemi...”. Podobnie, w wielu widowiskowych galach na początek dostajesz coś specjalnego, coś co ma poprawić Twój nastrój albo wprowadzić poczucie wyjątkowości. Dzięki temu Twój odbiór całości (zwłaszcza gdy na końcu również pojawi się coś niesamowitego) będzie pozytywny i utrwali się rozciągając na całość usług czy twórczości danego producenta. I zachęcając do ponownego zainwestowania paru czy paruset złotych w bilet wstępu.
  4. Fenomen efektu pierwszeństwa znają również handlowcy (dlatego zaproponują Ci najpierw to co chcą sprzedać lub z czego mają większą prowizję), specjaliści od reklamy (dlatego „miejsce” w spocie reklamowym czy na stronie internetowej ma znaczenie) i fachowcy od autoprezentacji (dlatego doradzą Ci byś na początku pokazał swoje najsilniejsze strony w odniesieniu do danej sytuacji i zakończył pozytywnie). Spróbuj przyjrzeć się tego rodzaju sytuacjom i odnieść to do naszych rozważań. Spróbuj także zarejestrować swoje reakcje.. Wnioski mogą okazać się interesujące
     

A czy efekt pierwszeństwa występuje w sferze inwestowania?

Uważam, że jest to bardzo prawdopodobne. Jako przykład nasuwa mi się sytuacja, w której trader nadmiernie przywiązuje się do informacji usłyszanych jako pierwsze np. w analizie albo do wniosków jakie wysnuł po pierwszym „rzucie oka” na wykres i na podstawie tego podejmuje decyzje inwestycyjne

Wydaje się, że nie sposób uniknąć efektu pierwszeństwa. Jednak świadomość jego istnienia może przyczynić się do wzrostu efektywności w podejmowaniu decyzji. Czasem warto po prostu zastanowić się dwa razy.

Marta Sokołowska

Psychoterapeuta z bogatym doświadczeniem zawodowym. Traderka korzystająca z wskazówek Niala Fullera. Opracuje ćwiczenia z psychologii tradingu oraz diagnostykę psychologicznych uwarunkowań tradingu.